9 Pułk Ułanów Małopolskich

Ten artykuł dotyczy 9 Pułku Ułanów Małopolskich. Zobacz też: 9 Pułk Ułanów – stronę ujednoznaczniającą.

9 Pułk Ułanów Małopolskich
Odznaka 9 Pułku Ułanów Małopolskich
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	21 listopada 1918[1] (II RP), 8 stycznia 1944 (PSZ)
Rozformowanie	29 września 1939 (II RP), 1947 (PSZ)
Nazwa wyróżniająca	Małopolski
Tradycje
Święto	31 sierpnia
Nadanie sztandaru	maj 1924
Dowódcy
Pierwszy	rtm. Józef Dunin-Borkowski(II RP)
Ostatni	ppłk Klemens Rudnicki (II RP), ppłk Stefan Tomaszewski (PSZ)
Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska, wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Czortków i Trembowla
Podporządkowanie	Podolska Brygada Kawalerii (II RP), 4 Dywizja Piechoty (PSZ)
Rodzaj wojsk	kawaleria
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska Lądowe

9 Pułk Ułanów Małopolskich (9 p.uł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

W latach 1918-1920 pułk walczył na wojnie z Ukraińcami i bolszewikami, w 1939 w kampanii wrześniowej, za którą otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari, a w 1940, w kampanii francuskiej, jako 3 Oddział Rozpoznawczy 3 Dywizji Piechoty. Od 1944 oddział był rozpoznawczym pułkiem samochodów pancernych Dywizji Grenadierów Pancernych, a następnie 4 Dywizji Piechoty. W tym 1947 został rozformowany. Trzech dowóców pułku awansowało na generałów. Tadeusz Bór-Komorowski był komendantem głównym Armii Krajowej i Naczelnym Wodzem, Klemens Rudnicki – Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, a Stefan Jacek Dembiński – Ministrem Obrony Narodowej. Z szeregów oddziału wywodziło się także czterech oficerów, którzy we wrześniu 1939 dowodzili pułkami ułanów i improwizowaną grupą kawalerii. Kolejny dowodził pułkiem kawalerii w 1944 na froncie wschodnim.

Pokojowym garnizonem pułku była Trembowla, a szwadronu zapasowego Stanisławów^[2].

2 Formowanie

W listopadzie 1918 roku przystąpiono w Dębicy do formowania małopolskiego pułku kawalerii. Jego organizatorem i pierwszym dowódcą został rotmistrz Józef Dunin-Borkowski. Pułk zorganizowany został na wzór kawalerii legionów z 1917 roku, według regulaminu niemieckiego. 21 listopada 1918 roku wyruszył na front polsko-ukraiński 1 szwadron. Pozostałe szwadrony dołączały do pułku stopniowo, w miarę formowania. W grudniu 1918 roku na froncie, z ochotników lwowskich sformowano kompanię piechoty, która następnie została wcielona do pułku. Również w grudniu dołączył do pułku 2 szwadron z plutonem ckm. 3 szwadron wyruszył na front w lutym 1919 roku, skierowany został jednak na Śląsk Cieszyński. Do pułku dołączył w maju, w czasie polskiej ofensywy. Także w maju dołączył 4 szwadron, jednak tylko w składzie jednego plutonu konnego. Z powodu strat wycofany został do Dębicy, skąd po ponownym zorganizowaniu powrócił do pułku w grudniu 1919 roku. Do czerwca 1919 roku pułk występował pod nazwą pułku strzelców konnych, kiedy to otrzymał nazwę 9 pułk ułanów.

2 Walki o granice 1918-1920 roku

2 Wojna polsko-ukraińska

W związku z opanowaniem Lwowa i Małopolski Wschodniej aż do linii rzeki San przez oddziały ukraińskie, w listopadzie 1918 roku wybuchła wojna polsko-ukraińska. 21 listopada 1918 roku wyruszył na front polsko-ukraiński 1 szwadron z plutonem karabinów maszynowych. Skierowany do Przemyśla, osłaniał linię kolejową do Lwowa. W dniach 23 – 29 grudnia 1918 roku szwadron wziął bezpośredni udział w odsieczy Lwowa w składzie grupy płka Sopotnickego. Po powrocie ze Lwowa, stopniowo wzmacniany, od 2 stycznia 1919 roku bronił odcinka Medyka – Sądowa Wisznia, aż do majowej ofensywy 1919 roku. W związku ze spodziewaną ofensywą, dwa szwadrony liniowe i szwadron karabinów maszynowych scalono jako pułk strzelców konnych i przydzielono do 4 Dywizji Piechoty. W trakcie reorganizacji przybył z Dębicy 4 szwadron zapasowy. Dowódcą pułku został mjr Zygmunt Bartmański^[3].

Ofensywa majowa i walki odwrotowe

Po przełamaniu frontu ukraińskiego pod Krysowicami przez 4 Dywizję Piechoty, pułk działał w jej straży przedniej. Po walkach pod Samborem i Krukienicami 19 maja 1919 roku pułk zajął Drohobycz. Następnie w Stryju dołączył 3 szwadron. W trakcie dalszej ofensywy zajął 24 maja Kałusz, 27 maja Stanisławów – gdzie zdobył kilka pociągów wyładowanych żywnością i sprzętem wojskowym. Po kilkudniowym postoju pułk przeszedł do Halicza, gdzie częściowo przeprawił się przez Dniestr, ścigając nieprzyjaciela do Podhajec. 10 czerwca oddziały ukraińskie przeszły do kontrnatarcia w kierunku Czortków – Buczacz. Na południe od Buczacza, pod Sorokami, pułk stoczył ciężkie walki odwrotowe odrywając się od nieprzyjaciela. Przebijał się przez Jezierzany, by ponownie walczyć w odwrocie na terenie: Rohatyn – Sarnaki Górne – Narajów – Babuchów. Dalszy odwrót nastąpił nad rzekę Świrz, gdzie pułk obsadził odcinek obronny pod Hryhorowem. Podczas tych kilkudniowych walk obronnych nad Świrzem pułk otrzymał nazwę: 9 pułk ułanów oraz barwy proporczyków pułkowych.

Ponowna ofensywa nad rzeką Świrz

Przegrupowanie i wzmocnione oddziały polskie przeszły ponownie do natarcia. Pułk osiągnął Podwysokie i Kozową, gdzie 2 lipca wcielony został do nowo formowanej 5 Brygady Jazdy^[4]. W dalszym pościgu pułk walczył pod Skałatem, gdzie 1 szwadron po brawurowej szarży zajął Mytnicę. Ostatecznie działania wojenne zakończyły się nad Zbruczem, gdzie pułk, pod Podwołoczyskami wszedł w styczność z oddziałami sowieckimi.

2 Wojna polsko-bolszewicka

2 Działania na Wołyniu 1919 roku

Po zakończonej wojnie polsko-ukraińskiej przystąpiono do działań zaczepnych na Wołyniu, gdzie w okolicy Równego zaczęły się koncentrować oddziały sowieckie. 9 sierpnia 1919 roku pułk wyruszył, w straży przedniej brygady na Równe i 12 sierpnia zajął Zdołbunów. Następnie pułk wszedł w skład 4 Brygady Kawalerii^[5], zajmując Horodnicę. W okresie ogólnego zastoju na froncie dochodziło do drobnych starć z nieprzyjacielem. W październiku 1919 roku pułk wydzielono ze składu brygady. Przeszedł do samodzielnych działań bojowych na północ od linii kolejowej Kijów – Sarny. Pułk rozmieszczony został na odcinku rzeki Uborć, od Miłaszewicz do Choczyna, broniąc tam kilku dogodnych przepraw. Na początku grudnia dołączył nowo sformowany 4 szwadron, który został odwodem pułku. 24 grudnia pułk udał się w pościg za sowieckim oddziałem dywersyjnym, który przeszedł przez front. Pościg zakończył się rozbiciem oddziału dywersyjnego pod Dąbrowicą nad Horyniem. W lutym 1920 roku pułk przetransportowano na odpoczynek pod Równe. Dwumiesięczny postój wykorzystano na szkolenia i uzupełnienia. Skompletowano 4 szwadrony liniowe, szwadron techniczny i szwadron karabinów maszynowych. Sformowano również plutony karabinów maszynowych dla poszczególnych szwadronów liniowych. W skład nowo utworzonej 1 Dywizji Jazdy pułk wszedł w składzie 420 ułanów i 16 karabinów maszynowych.

2 Zagon na Koziatyn

24 kwietnia 1920 roku 4 Dywizja Kawalerii rozpoczęła działania w kierunku na Koziatyn. W trakcie działań początkowych, 22 kwietnia trzeci szwadron rozbił podjazd sowieckiej kawalerii, otwierając drogę na Koziatyn. Wieczorem, 24 kwietnia, pułk przeszedł kilkanaście kilometrów za rzekę Słucz, przygotowując atak. 25 kwietnia pułk uderzył na Prutówkę i odrzucił sowiecką kawalerię w kierunku na Żytomierz. Zagon na Koziatyn wykonano w ciągu 2 dni. Pod Halczyńcem stoczono walkę z sowieckim pociągiem pancernym. 26 kwietnia oddziały dotarły pod Koziatyn. Nocne natarcie na dworzec kolejowy nie przyniosło rozstrzygnięcia. Dopiero poranne uderzenie, przy wsparciu 14 pułku ułanów^[6], odniosło sukces. W trakcie kilkugodzinnej bitwy zmuszono do kapitulacji kilkuset sowieckich żołnierzy. Straty wyniosły 8 rannych ułanów. Zdobyto: 27 dział, 176 karabinów maszynowych, samochód pancerny, 3 samoloty, 120 parowozów i 3000 wagonów z ładunkiem.

2 W pościgu nad Dniepr

Wojska sowieckie, zmuszone do odwrotu na Wołyniu, oddały Żytomierz, Berdyczów i Korosteń. 3 maja 1 Dywizja Kawalerii dotarła pod Białą Cerkiew. Stąd pułk, samodzielnie, ruszył na Rokitno. Miasto bronione było przez oddziały sowieckie, wspierane przez pociągi pancerne. Szybkim natarciem 3 szwadron pułku zdobył dworzec kolejowy, zajmując transport sprzętu wojennego. Jednocześnie wojska polskie zajęły Kijów. Dalsze działania charakteryzowały się drobnymi starciami z opóźnionymi w odwrocie oddziałami sowieckimi. 15maja pułk przeszedł do Taraszczy, skąd prowadził działania ubezpieczające, docierając do Korsunia.

2 Wojna obronna 1939 roku

W kampanii wrześniowej w składzie Armii Poznań, udział w bitwie nad Bzurą, pułk przebił się do Warszawy.

2 Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

Po klęsce wrześniowej, jesienią 1939 roku mjr Hugo Kornberger rozpoczął zbieranie w jednym oddziale przybywających do Francji kawalerzystów. Organizacja odbywała się na bazie szwadronu zapasowego 9 pułku z Stanisławowa, który w całości ewakuowany został do Francji. Naczelny Wódz, Generał Sikorski zaakceptował propozycję mjra Kornbergera, aby formowany Oddział Rozpoznawczy 3 Dywizji Piechoty przejął tradycje 9 Pułku Ułanów Małopolskich. Oddział formował się w Bretanii, w rejonie miejscowości Loyat. Po klęsce Francji w 1940 roku oddział ewakuowany został do Wielkiej Brytanii. Przez cały okres reorganizacji wojsk polskich stacjonujących w Szkocji, Oddział Rozpoznawczy utrzymywał barwy i tradycje pułku. 8 stycznia 1944 2 Pułk Rozpoznawczy z Dywizji Grenadierów Pancernych przemianowano na 9 Pułk Ułanów Małopolskich. Już 5 marca z zalążków wydzielonych z pułku powstał 5 Pułk Pancerny. Nowy pułk wszedł w skład 16 SBPanc, a Ułani przekazali wszystkie czołgi do pułku pancernego. W styczniu 1945 pułk przeniesiono do nowo formowanej 4 Dywizji Piechoty^[7] jako jej pułk rozpoznawczy. Co prawda kolejny rozkaz nakazywał skierowanie 9 Pułku Ułanów Małopolskich do 16 SBPanc, ale odwołano go. Ostatecznie pułk pozostał w składzie 4 DP, a na wyposażenie otrzymał samochody pancerne Humber Mk. III, rozpoznawcze LCR Humber oraz nowoczesne samochody pancerne Staghound. Posiadał także transportery Universal Carrier oraz Loyd Carrier z przeciwpancernymi armatami 6-funtowymi.

2 Skład etatowy

Samochód pancerny pułku – Staghound

• dowództwo
• szwadron dowodzenia
  • pluton moździerzy
  • pluton armat przeciwpancernych na carrierach
• trzy szwadrony liniowe
  • trzy plutony samochodów pancernych
  • pluton strzelecki na na carrierach

Sprzęt

• samochodów pancernych staghound – 28
• lekkie samochody pancerne – 22

Stan osobowy :

• oficerów – 44
• ułanów pancernych- 808

2 "Małopolscy ułani"

Stefan Jacek Dembiński

Tadeusz Komorowski

Edward Pisula

Dowódcy pułku:

• rtm. Józef Dunin-Borkowski (1918-1919)
• mjr Zygmunt Bartmański († 19 V 1919 pod Drohobyczem)
• mjr Józef Dunin-Borkowski (1919-1920)
• mjr Stefan Jacek Dembiński (VII 1920 – X 1921)
• płk Stanisław Kazimierz Pomiankowski (1921-1927)
• ppłk SG Jan Janusz Pryziński (1927)
• ppłk Tadeusz Komorowski (1927-1938)
• ppłk dypl. Klemens Stanisław Rudnicki (1938-1939)
• rtm. Hugo Kornberger (1940)
• mjr Włodzimierz Łączyński (1940)
• rtm. Hugo Kornberger (1940)
• ppłk dypl. Eugeniusz Święcicki (1940-1941)
• mjr Kazimierz Buterlewicz (1941-1942)
• ppłk Emil Słatyński (1942-1946)
• ppłk Stefan Tomaszewski (1946-1947)

Oficerowie:

• rtm. Stefan Chomicz (dowódca 5 Pułku Ułanów Zasławskich)
• rtm. Edward Pisula (dowódca 3 Pułku Ułanów (LWP))
• rtm. Andrzej Kuczek (dowódca 12 Pułku Ułanów Podolskich)
• rtm. Władysław Płonka (dowódca 22 Pułku Ułanów Podkarpackich)
• rtm. Edward Wania (komendant Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii, dowódca grupy swojego imienia)

Obsada personalna we wrześniu 1939

• dowódca pułku – ppłk dypl. Klemens Stanisław Rudnicki
• zastępca dowódcy pułku – mjr Stanisław Tomaszewski
• kwatermistrz – mjr Zygmunt Elsner
• adiutant – rtm. Stanisław Szczepan Juszczak
• oficer ordynansowy – por. Kazimierz Antoni Rostworowski
• oficer informacyjny – rtm. Jerzy Poborowski (także dowódca 4 szwadronu)
• oficer broni – ppor. Franciszek Longchamps de Berrier
• oficer gazowy – ppor. Edmund Romanowski
• dowódca szwadronu gospodarczego – rtm. Bohdan Stanisław Zaorski
  • wachmistrz szef – wchm. Bolesław Filipowski
• oficer żywnościowy – ppor. Franciszek Siarczyński
• płatnik – kpt. Andrzej Senderowicz
• lekarz – por. lek. Alfred Paczkowski
• lekarz weterynarii – kpt. lek. wet. Walery Rutkowski
  • dowódca 1 szwadronu – rtm. Edward Stanisław Pałka
  • dowódca 1 plutonu – por. Wacław Moszyński
• dowódca 2 plutonu – ppor. Władysław Wierzbicki
  • dowódca 3 plutonu- ppor. Franciszek Wojdak
  • szef szwadronu – st. wchm. Stanisław Kryjak
• dowódca 2 szwadronu – rtm. Antoni Bielecki
  • dowódca 1 plutonu – por. Zygmunt Małachowski
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Tadeusz Dąbrowiecki
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Gustaw Zaborowski
  • szef szwadronu – st. wchm. Józef Więckowski
• dowódca 3 szwadronu – rtm. Edward Ksyk
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Bohdan Włodzimierz Neuman
  • dowódca 2 plutonu – por. Szczęsny Koziebrodzki
  • dowódca 3 plutonu – por. Stanisław Zeitleben-Czerwiński
  • szef szwadronu – wchm. Franciszek Jaworski
• dowódca 4 szwadronu – rtm. Jerzy Poborowski
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Włodzimierz Ścibor-Rylski
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Jan Nycz
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Franciszek Saczyński
  • szef szwadronu – wchm. Józef Panko
• dowódca szwadronu ckm – rtm. Bronisław Ciepiela
  • dowódca 1 plutonu – por. Kazimierz Klaczyński
  • dowódca 2 plutonu – ppor. inż. Franciszek Żeleski
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Lew Jerzy Sapieha
  • szef szwadronu – wchm. Jan Plis
• dowódca plutonu kolarzy – ppor. Włodzimierz Siemiński
• dowódca plutonu ppanc – por. Józef Kolat
• dowódca plutonu łączności – rtm. Michał Kowalski
• w pułku – ppor. Leon Hochnowski

Kawalerowie Orderu Virtuti Militari

Za zasługi bojowe w kampanii wrześniowej pułk odznaczony został na sztandar orderem Virtuti Militari V klasy^[8].

W 1966 roku Kapituła Orderu Virtuti Militari potwierdziła nadanie odznaczenia po zakończeniu obrony Warszawy w 1939 roku. Dekretem z dnia 11 listopada 1966 roku, Kanclerz Kapituły gen. Władysław Anders w uznaniu czynów niezwykłego męstwa w okresie II wojny światowej 1939-1945 ostatecznie zatwierdził nadanie pułkowi Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Odznaczeni Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari^[9]

• ppłk Klemens Rudnicki

Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari^[9]

2 Tradycje i symbole pułku

9 Pułk Ułanów kultywował tradycje 9 Pułku Ułanów Księstwa Warszawskiego, który w czasie kampanii napoleońskiej 1812 wchodził w skład dywizji lekkiej gen. Aleksandra Girardina. Po kapitulacji 1939 roku tradycje pułku przejął formowany we Francji Oddział Rozpoznawczy. Używał on proporca pułku, a jego żołnierze nosili barwy pułku na kołnierzykach mundurów. Po klęsce Francji oddział, ewakuowany do Szkocji podtrzymywał tradycje i barwy pułku aż do ponownego sformowania 9 Pułku Ułanów Małopolskich 8 stycznia 1944 roku.

Sztandar pułku

Ufundowany przez społeczeństwo ziemi drohobyckiej, wręczony został w Drohobyczu w maju 1920 roku, wysłanej specjalnie z frontu delegacji pułku. Sztandar dołączył do reszty pułku dopiero w listopadzie 1920 roku.

W 1939 roku sztandar przeszedł cały szlak bojowy pułku. Oddany został na przechowanie 29 września proboszczowi kościoła św. Antoniego w Warszawie. Kościół ten został spalony i doszczętnie zburzony podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku. Wtedy też najprawdopodobniej uległ zniszczeniu płat sztandaru. Ocalała jednak głowica sztandaru z Orłem, która znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie^[10].

Odtworzony w 1944 roku w Szkocji pułk otrzymał sztandar ufundowany i ofiarowany przez społeczeństwo miasta Glasgow^[11].

Święto pułku

Święto pułku przypadało 31 sierpnia, w rocznicę bitwy pod Komarowem. Obchodzone było uroczyście, z udziałem licznie zaproszonych gości, wojskowych i cywilnych. Rozpoczynało się ono mszą polową. Po obowiązkowej defiladzie odbywał się uroczysty raport, odczytywano rozkaz dowódcy pułku, wręczano nagrody i odznaki pułkowe. Następnie odbywał się wspólny obiad z udziałem dowódcy, oficerów i zaproszonych gości. Święto kończył festyn i bal oficerski.

Proporczyk

Barwy pułku

• amarantowy otok
• proporzec amarantowo-biały z 2 żyłkami

Odznaka pamiątkowa

Żurawiejki

Zmienił Czortków na Trembowlę, Teraz płacze jak niemowlę^[12].

Pułk dziewiąty chce czy nie chce, Pod siodłami wozi wiechcie.

A dziewiąty chce czy nie chce, Pod siodłami wozi wiechcie^[13].

W szarży lecą jak szatany, Borkowskiego^[14] to ułany.

Dobrzy w polu, źle odziani, Borkowskiego to ułani.

A dziewiąty pułk morowy, Rzuca lance, hajda w rowy.

Na Podolu wśród zbóż łanów, Strzeże granic pułk ułanów.

Zakwitały białe róże, Od krwi naszej, przed Podgórzem.

Zakwitały białe róże, Na krwi naszej, pod Podgórzem.

Przypisy

2 Bibliografia

p • d • e Broń pancerna PSZ na Zachodzie Dywizje: 1 DPanc • 2 DGPanc • 2 DPanc • Brygady: 10 BKPanc (F) • 10 BKPanc • 2 BPanc • (3)14 BPanc • 16 BPanc Pułki pancerne: 1 pcz • 10 BKPanc: 1 ppanc • 2 ppanc • 24 puł • 2 BPanc: 1 puł • 4 ppanc • 6 ppanc • 14 BPanc: 3 puł • 15 puł • 10 phuz • 16 BPanc: 3 ppanc • 5 ppanc • 14 puł • 2 KP: 7 ppanc • rozpoznawcze: puł karpackich • 7 puł • 9 puł • 12 puł • 25 puł • 10 psk Ośrodek Zapasowy Broni Pancernej • Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej Wyposażenie: Czołgi: Renault R-35 • M3/M5 Stuart • Mk VI Crusader • Mk III Valentine • Mk VIII Cromwell • Mk VIII Challenger • Comet • M4 Sherman • Mk IV Churchill • Artyleria samobieżna: M10 Achilles • Sexton • M16 MGMC • Crusader AA • Samochody pancerne: Dingo • Transportery opancerzone: Universal Carrier • M3A1